Дмитрий Егоров
Муора пехотатын гвардиятын мотуруоһа Арассыыйа Дьоруойун Дмитрий Николаевич Егоров-Сунтаар хорсун быһыытын туһунан.
Үөрэ отун хомуйарга табыгастаах кэм.
Үөрэ ото муҥутаан күүһүрэн турар кэмэ - бэс ыйын 8 күнүттэн от ыйын 1 күнүгэр диэри. Эмкэ диэн үргүүр буоллаххытына бу кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн хаһааныҥ. Үөрэ ото тиэргэҥҥэ, алааска сөбүлээн үүнэр. Күнүскү аһылык иннинэ сиик куурбутун кэннэ хомуйаҕыт. Үүнэн турар от үөһээҥҥи 4 сэбирдэҕэ эрэ эмтээх, ону ылаҕыт. Сорох сир үөрэтэ ньулуун, сорох сир киэнэ аһыы. Эһиги аһыытын тала сатыахтааххыт.
Үөрэ ото ис уоргаҥҥа олус туһалаах. Үөрэ ото оһоҕос туругун тупсарар. Оһоҕоско баар олоҕун тухары мустубут араас үөнү, паразиттары ыраастыыр, чөлүгэр түһэрэр. Биһиэхэ сахаларга эти, балыгы элбэҕи сиир дьоҥҥо оһоҕос ыраастанара хайаан да наада. Үөрэ ото хабах, быар, бүөр, куртах, ноор, ньиэрбэ, тирии ыарыыларыгар көмөлөһөр, хааны тупсарар. Бу от утуйбат буолууну эмиэ эмтиир, ньиэрбэни уоскутар. Үөрэни уматан сыт таһаараллар, дьиэни ыраастыыллар, буруолатан вирустары өлөрөллөр.
Бу от силиһэ эмиэ олус туһалаах. Силиһин күһүн хагдарыйбытын кэннэ хомуйаллар. Сэбирдэҕинэн, силиһинэн ноордорун эмтэнэллэр. Ноор кэһилиннэ да организм мөлтөөн барар, ноор аккаастаата да өлөҕүн. Арыгы, саахар, куһаҕан ас - бу барыта ноору сиир, кэбирэтэр.
Үөрэ ото олус күүстээх! Чэй курдук испэккит, сүрэххэ охсуон сөп. Настойун күҥҥэ үстэ биирдии омурдуунан истэххитинэ сөп. Эмтэнэ сылдьар кэмҥитигэр арыгы испэккит. Настой оҥорорго үөрэ сэбирдэҕин оргуппаккыт итии уунан саба ыһан туруора түһэҕит. Хатараргытыгар салгыннаах күнэ суох сиргэ кумааҕы үрдүгэр тэлгэтэн эргитэн биэрэ биэрэ хатараҕыт, онтон мөһөөччүктэргэ уган баран, хараҥа сиргэ ууран кэбиһэҕит.
От ыйыгар үргээбит үөрэҕитин аска, мииҥҥэ, торуойга, суоракка, үүккэ буккуйан приправа курдук хайдах баҕар сии сылдьыҥ. Күһүн силиһин хостоон хаһааныҥ.
Үөрэ отун 12 тигэр диэри саастаах оҕоҕо, хат, оҕо аһатар дьахтарга, куртаҕар оһоҕоһугар язвалаах, холециститтаах дьоҥҥо бэриллибэт. Бу оту хонтуруола суох истэххэ төптөрү дьайыылаах. Галлюцинация, төбө ыарыыта, хотуо, мэйии эргийиитэ онтон да атын буолуон сөп. Мээнэ элбэҕи иһимэҥ!
Бэс туорааҕын туһан
Бэс туорааҕа (сосновые шишки). Бэс туорааҕа тымныйыыга, иммунитет бөҕөргөтөргө туһалаах. Араас бактериялары, грибоктары утары охсуһар күүстээх. Киһи организмыгар кислороду киллэрэр. Бэс туорааҕын элбэх киһи сылдьыбат сириттэн, бэс ыйын 20-28 күннэригэр диэри хомуйаллар. Кини сымалата сыстаҥныы сылдьарын иһин, илиигэр бэрчээккэ кэтэн хомуйар ордук. Бэс туорааҕын ыраастаан, сууйан баран сироп, барыанньа, мүөт, настойка оҥороллор. Бэс иннэтин чэй оҥостон иһэллэр.
Бэс туорааҕыттан настойка оҥорорго киэҥ айахтаах бытыылкаҕа, бэс туораахтарын уган баран үчүгэй хаачыстыбалаах водканы туораахтары сабар гына кутабыт. Хараҥа сөрүүн сиргэ икки нэдиэлэ устата көөнньөрө уурабыт. Маннык настойканы биир чаайнай луосканан чэйгэ кутан иһиэххэ сөп. Эбэтэр ыалдьар сүһүөхтэргэр тириин таһынан соттоҕун. Кыһын тоҥон-хатан кэлэн баран сотуннахха наһаа туһалаах, киһи ыалдьыбат. Ыалдьар күөмэйи эмиэ сайҕаныахха сөп. Ол эрээри, маннык настойканан оҕону эмтиир көҥүллэммэт. Бу настойканан уһаабыта 1-2 ый устата эмтэнэҕин. Ордук инсуллаабыт, инфарктаабыт дьоҥҥо туһалаах.
Бэс туорааҕыттан барыанньа: 1,8 кг бэс эдэр туорааҕын ыраастаан, «кутуругун» быһан баран, 4 см туораахтар буолуохтаахтар (улахан буоллаҕына кыптыыйынан кырыйан аҥаардыыбыт). Буһарар миискэбитигэр уган 1 кг саахар, 500 мл уу кутан, орто уокка 15-20 мүнүүтэ буһарабыт. Туораахпыт дьүһүнэ күөхтэн, оливка дьүһүнүн курдук буолар. Уоттан ылан сойута уурабыт уонна 12 чаас туруоран баран (киэһээ оҥорор ордук) салгыы буһарабыт. Оргуйбутун кэннэ, мөлтөх уокка 1-1,5 чаас устата булкуйа-булкуйа буһарабыт. Үрдүгэр тахсар күүгэнин баһан быраҕан иһэбит. Барыанньа бустаҕына сироба кыһыл дьүһүннэнэр, туораахтар кугас (коричневай) өҥнөнөллөр, сып-сымнаҕас буолаллар. Бааҥкалары стерилизациялаан баран барыанньаны кутан кыһыҥҥыга хаһаанабыт. Кыһын тымныйыы утары, иммунитет бөҕөргөтөргө олус туһалаах.
Бэс туорааҕыттан сироп: Сиробу буһарбаппыт. Бэс туораахтарын ыраастаан баран бааҥкаҕа угабыт, үрдүгэр сабар гына саахар саба кутабыт. Сайын устата күн уота көрөр сиригэр ууран, сөп-сөп сахсыйан биэрэ сылдьабыт. Быһа холоон 1 кг бэс туорааҕар 0,500 саахар барар. Маннык сироп доруобуйаҕа туһалаах. Кыһын тымныйыы, дьаҥ саҕана сии сырыттахха киһи мээнэ ыалдьыбат.
Бэс туорааҕыттан сироп иккис ньыымата: Туораахтары ыраастаан, сууйан баран буһарар иһиккэ уган 1 кг саахар кутан хонноробут, сарсыарда туран 0, 800 мл уу кутан оргутабыт. Орто уокка буккуйа-буккуйа чаас аҥаара буһарабыт. Сойбут сиробу стерилизациялааммыт бытыылкаларга кутан хаһаана уурабыт. Күһүн, кыһын иһэн иммунитеты бөҕөргөтөбүт.
Бэс туораахтарын ыраастаабыт, быспыт кутуруктаргын уонна күөх иннэлэри бырахпакка сөрүүн сиргэ салгыҥҥа куурда уурабыт. Куурбутун-хаппытын кэннэ иһиккэ уган кыһын чэй иһэргэ анаан хаһаанабыт. Атын чэйи кытта буккуйан эмиэ иһэллэр. Доруобуйаҕа туһалаах бэртээхэй амтаннаах чэй буолар. Маннык дьаһаннахха хомуйбут бэскин барытын туһалаахтык туттаҕын.
Матырыйааллар интернеттан ылылыннылар.
КНИЖНАЯ ПОДБОРКА к ВАЖНОМУ ДНЮ
1 июля -День ветерана боевых действий
В России ежегодно 1 июля отмечается День ветеранов боевых действий.Этот день посвящен всем военнослужащим и сотрудникам силовых ведомств, которые с оружием в руках отстаивали интересы страны в локальных войнах и вооруженных конфликтах.
Дьоруой уолаттарбыт
Александр Колесов, Филипп Евсеев, Алексей Неустроев, Дмитрий Егоров диэн кимнээҕий? Оҕо-оҕо курдук мэниктээн, аптамааттаах, саллааттаах оонньоон улааппыт уолаттар хайдах Дьоруой буолбуттарын туһунан бу кинигэттэн билиэҕиҥ.
Я в тылу не останусь
Герой этой книги Василий Данилов-участник СВО, героически погиб в 2022 году. Документальная повесть.
Алеша
Проект «Земля героев» рассказывает о наших земляках — Героях России.
Это могут быть комиксы или анимационные фильмы, но главное - мы увидим этих людей настоящими: обычными и одновременно героическими, но главное - мы увидим этих людей настоящими: обычными и одновременно героическими.
Это наши отцы, братья, смелые защитники родной земли.
Стойкость куется на севере
СВО глазами участников спецоперации и их родных: истории без прикрас, рассказы с передовой.
Уот сүрэх
Анал байыаннай дьайыыга баҕа өттүнэн баран сырдык тыынын толук уурбут хорсун буойун, «Эр санаа» уордьанынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт Дьааҥы улууһуттан төрүттээх поэт, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун иһинэн Эдэр литератордар сүбэлэрин чилиэнэ Василий Рожин бу сахалыы хоһооннорун бастакы хомуурунньуга. Эдэр поэт олох, таптал, дьон сыһыанын туһунан бөлүһүөктүү уонна лирикэлии хоһоонноругар эр киһи хоодуот санаата уонна поэт нарын айылгыта...
СИГЭНИ БАТТААН ААХ.
"АТАХПЫТ АННЫГАР БҮТҮН ЭМТИЭКЭ БААР" ыстатыйа
Саха сиригэр элбэх эмтээх от үүнэр. Эмтээх үүнээйи бэл дьиэбит тэлгэһэтигэр үүнэн турарын үгүспүт өйдөөн, суолталаан көрбөт буолуохтаах. Биир бэйэм эмиэ олох билбэт этим -диир Майа олохтооҕо Акулина Сыроватская. Салҕыытын "Эркээйи" хаһыат сайтыттан аах.
Аллея арылынна
("МАХТАЛЫМ МУҤУРА СУОХ" ахтыы фотону баттаатаххына арыллыаҕа)
Ыһыах күн Тиэлигигэ үөрүүлээх түгэнинэн буолла-"Үлэ Албан аата" аллея арыллыыта. Тиэлиги отделениятын өр кэмҥэ салайбыт, сэбиэскэй партийнай үлэһит , тыыл бэтэрээнэ, 1-кы, 2-ис Наахара нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо Алексей Семенович Пахомов аатын үйэтитэн оҕолоро аҕаларын мөссүөнүн бюст оҥорон аҕалан туруордулар, аллеятын күрүөлээн ситэрдилэр.
Бу аллеяны Тиэлигигэ олорон, үлэ бөҕөтүн үлэлээн ааспыт, дойдубут туругурарын туһугар үрүҥ-хара көлөһүннэрин тохпут дьоҥҥо ананан ситэриллэн иһиэ диэн Пахомовтар киэҥ аймах бэлэхтээтилэр. Аттыгар "Үлэ Албан аата" диэн ааттанан сквер салҕыы тутуллара былааннанар.
Оччоҕо Тиэлигигэ сыыр үрдүгэр чахчы да үчүгэй көстүүлэнэн кэлэр кэнчээри ыччакка историяны кэрэһилиир мааны көстүү буолуо этэ диэн эрэнэллэрин алгыс тылынан алҕаатылар.
Фотону баттаатаххына Пахомов Алексей Семенович уонна кинини кытта алтыспыт дьон туһунан ахтыыны уола Александр Алексеевич "Ил түмэн" хаһыакка суруйбутун ааҕыҥ, билсиҥ!!!
САЙЫН ҮТҮӨТҮН ТУҺАН
Эмтээх оттору сатаан туттуохха
Ааптар: Розалия ТОМСКАЯ
Аһылыкка оту-маһы эбиэххэ
Саха дьоно сөбүлүүр, сүбэтин-аматын сыыска түһэрбэккэ сурунар, бэлиэтэнэр киһибитинэн СӨ Наукатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын наукаларын доктора, профессор Константин Максимович Степанов буолар. Кини курдук саха төрүт аһын пропагандалыыр, норуот туһа диэн үлэлиир, наукаҕа тирэҕирэр билиини дьоҥҥо тиийимтиэтик кэпсээн киэҥник тарҕатар киһи аҕыйах. Константин Максимович кэпсээбит үгүс туһалаах информациятыттан саамай сүмэтин эрэ сүһэн ыллыбыт:
– Биһиги дьоммут ордук хамсык ыарыыта баар буолуоҕуттан бэйэбит айылҕабытыгар үүнэр эмтээх оттору харса суох туттан барбыттара. “Харса суох” диэн тылы соруйан тутуннум, хайдах тутталларын билбэккэ, хас да дьааһыгынан, куулунан эриэхэни хомуйбуттар, сыттык хаатын муҥунан эмтээх оту үргээн баран “хайдах гынабыт маны?” диэн ыйытааччылар миэхэ сибээскэ тахсаллара элбээбитэ...
Биһиги, сахалар, этинэн, отунан аһаан олорбуппут. Бурдук кэлиэҕиттэн аһылыкпыт тосту уларыйбыта. Сорохтор “бурдук” диэн тыл былыргыттан баар дии, тоҕо бурдук кэлиэҕиттэн аһылыкпыт уларыйда диигин диэччилэр. Бурдук диэн кыра гына мэлиллибити барытын ааттыырбыт, оту-маһы оннук мэлийэн аска тутталлара.Өбүгэлэрбит аһылыкка үөрэ отун элбэхтик тутталлара. Сут дьылларга аччыктааһынтан быыһаабыт ытыктыыр оппут буолар. Сөпкө туттуохха наада. Атын дойдуларга сылдьан полынь оту маннык туттабыт диэтэххэ сөҕөөччүлэр, бачча аһыы оту хайдах сиигитий диэччилэр. Биһиги үөрэбит ото айылҕаттан оннук аһыы буолбат. Үөрэ отун үүт аска, собо миинигэр уонна ис миинигэр туттарга сүбэлиибин. Бастаан туттуоххут иннинэ аһыы амтанын сымнатан, сылаас уунан саба кутан туруора түһэн сайҕыахха сөп. Ол уута барбыт чэй курдук буолар, ону эмиэ иһэҕит. Отун сиидэлээн ылан аска эбилик оҥостоҕут.
***
Эмтээх от барыта дьааттаах. Ол иһин дозировка диэни билиэхтээхпит. Улахан ньуосканан элбэх, кыра ньуосканан аҕыйах буолуон сөп. Десертнэй орто ньуосканан, үрдүтэ суох (ол аата чөмчөччү куппакка) туттуоххутун сөп.
Бөрө сиир отунан, ньургуһунан эмтэнии олус сэрэхтээх. Билэр буоллахха эрэ туттуохха наада. Быһа сиэтэн кэбиһиэххэ сөп.
***
Эмтээх от туһунан нуучча сирин травниктарын сүбэлэрэ биһиэхэ барсыбатын өйдүөхтээхпит – айылҕабыт чыҥха атын, үүнээйилэрбит уратылар. Сахалыы кинигэлэри, саха отоһуттарын сүбэлэрин эрэ туһаныҥ.
Айылҕабыт уларыйан, оппут-маспыт ситэр бириэмэтэ эмиэ уларыйда. Ханнык от хаһан хомуллуохтааҕын туһунан сиһилии кэпсиир кинигэлэр тахсаллар.
***
“Саха оту сиэбэт, саха эти сиир” диэн норуот этиитин кытта мөккүһүөхпүн сөп. Сахалар былыр-былыргыттан аһылыктарыгар оту тутталлар эбит – үөрэ отун, унньууланы, кииһилэни о.д.а.
***
Урут отон арааһын ким да барыанньалаабат, сир аһын ылан хаһааммат этэ. Ханнык да кэпсээҥҥэ, олоҥхоҕо отону хаһааналларын туһунан суох. Кэлэ-бара айахтарыгар сии сылдьаллар эбит. Уулаах отоҥҥо битэмииннэрин таһынан кислоталара элбэх – ол иһин хараллара үчүгэй. Муорус, утах оҥорорбутугар 60 кыраадыстан үөһээ оргуттубут, сылыттыбыт да битэмииннэрэ сүтэн бараллар. Урут ыал аайы отон оргутар анал маарылалаах буолар этибит – муорустаан баран отоммутун ыган, маарылабытын сууйан куурда ыйыыр буоларбыт. Маннык ньыма отон битэмиинин суох оҥорор эбитин өйдөөн, билигин көннөрү сылаас уунан саба кутан, туруора түһэн утах оҥостуохха сөп.
Ханнык баҕарар отону оттуун-мастыын хомуйар буолуҥ – үгүс үүнээйи сэбирдэҕэ отонунааҕар элбэх битэмииннээх буолар. Холобур, дөлүһүөн аһа элбэх С битэмииннээх диибит, ол эрэн сэбирдэҕэ хас эмэ бүк элбэх битэмииннээх.
***
Чэйгэ саамай үчүгэй – моонньоҕон сэбирдэҕэ. Тоҕо диэтэххэ, кини сыттаах, арамааттаах, чэйи битэмиинниирин таһынан, сыттыын-сымардыын тупсарар. Хаптаҕас, дөлүһүөн сэбирдэҕэ сыта суох.
Сэбирдэҕи хараҥа, кураанах сиргэ хатарабыт. Оту-маһы, сэбирдэҕи хаһыат үрдүгэр хатарымаҥ. Типографскай кырааска билигин былыргы курдук буолбатах.
***
Билигин ыраастаныы, шлагы таһаарыы, интокисикация муода буолла. Киһи сүөргүлүөх да курдук кэпсиир дьон бааллар. Дьиҥэ, урут да аһаан-сиэн кэллэхпит дии. Наар ыраастаныы айдаана буолла. Отторунан эмиэ ыраастаныахха сөп, ол эрэн ханнык баҕарар оту киһи сылдьыбат сириттэн хомуйдахха эрэ туһалаах.
***
Барыанньалартан саамай аһыйар моонньоҕон барыанньата. Билигин былырыыҥҥы хаһааскыт аһыйан хаалбытын туһаҕа таһаарыҥ – аһыйбыт барыанньа шашлык маринадтыырга олус барсар.
Эти отонунан соустаан, сотон буһардахха, амтана тупсар. Эти, балыгы сиэбэт оҕолорго интэриэһиргэтэн кэтилиэт иһигэр барыанньаны уган оҥоруохха сөп – оҕо быстаҕына иһиттэн соус тохтор. Отону бэйэтинэн бурдук аска кутан тупсарыахха сөп.
***
Дөлүһүөннээх, лимоннаах ууну иһэн баран айаххытын сайҕаныахтааххыт. Кислотата тииһи быһа сиэн кэбиһиэн сөп. Быратыас тииһи эмиэ быһа сиир.
***
Чэйи испэт, сылыгыр уунан сылдьар дьон элбээтэ. Дьиҥнээх чэй, дьиҥэ, туһалаах. Хара чэй, күөх чэй, кыһыл чэй диэннэр бааллар. Плантацияларга үүннэриллибит чэйи атыылаһан иһэбит. Бэйэ чэйин иһиэхпитин баҕарар буоллахыпытына, кучу оту сөпкө хомуйан, хатаран иһиэххэ сөп. Араас үүнээйи сэбирдэҕин чэй оҥостуохха сөп. Ол эрэн биир оту наар испэппит, барыта нуормалаах буолуохтаах. Холобур, үс нэдиэлэ кучу чэйи иһэн баран атыҥҥа көһүөххэ наада.
Эмтээх оту хомуйарга сокуону билиэхтээххит
“Саха сирин эмтээх отторун билии уонна харыстааһын” туһунан СӨ Айылҕа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ, биология билимин хандьыдаата Парасковья Алексеевна Гоголева:
– Саха сиригэр майгыннаһар от элбэх. Билигин хас да көрүҥ оту барытын биирдик үөрэ ото диэн ааттыы сылдьабыт. Дьон бутуйара, билбэтэ баар.
Экология өттүнэн ыраас от киһи сылдьар сириттэн хомуллубат. Эмтээх от аһара улааппыт эбэтэр олох бытархай буоллаҕына эмиэ ылбаппыт. Суол кытыытыттан үргээбэппит.
“Кыһыл кинигэҕэ” киирбит үүнээйилэри хомуйан суут-сокуон иннигэр эппиэккэ тардыллыахха сөп – сокуону билбэт буолуу эппиэтинэстэн босхолообот.
2017 сыллаахха Саха сирин “Кыһыл кинигэтигэр” 252 үүнээйи киирэн турар, олортон эмтээх оттор:
1) Родиола розовая
2-3) Вздутоплодиники мохнатый и сибирский
4) Рододендрон Редовского
5) Термопсис якутский
6) Красоднев малый
7-8) Зверобой большой, Геблера
9) Тимьян ползучий (чабрец) – хомуйарга бобуулаах.
10) Купальница Азиатская
11) Хвойник односемянный
Балары интэриниэттэн көрөн дьүһүннэрин билиҥ, хомуйар бобуулааҕын, эппиэккэ тардыллыахха сөбүн өйдөөҥ.
Эмтээх отунан дьарыктанар киһи наһаа элбээтэ. Ол махталлаах дьыала. Ол эрэн кинилэр бары сертификат ылыахтаахтар. Үүнээйи ресурса быһыытынан сыаналаныахтаах.
Провизордар, фармацевтар элбиэхтээхтэр – бэйэбит университеппытыгар бэлэмниир буолан эрэбит.
19 апреля в России пройдет День памяти жертв геноцида советского народа, совершённого нацистами и их пособниками в годы Великой Отечественной войны.
В 10 классе Телигинской школы прошёл важный классный час, посвящённый памяти жертв геноцида в годы Великой Отечественной войны. Мероприятие под названием «Без срока давности» было организовано с целью напомнить учащимся о трагических событиях того времени и подчеркнуть необходимость сохранения исторической правды.
На классном часе мы обсудили ключевые моменты истории, почтили память погибших и поговорили о важности уважения к истории своей страны. Учащиеся активно участвовали в обсуждении, слушали рассказы с интересом и задавали вопросы.
Мы надеемся, что этот классный час оставил глубокий след в сердцах ребят и помог им лучше понять значимость сохранения мира и согласия. Важно помнить о прошлом, чтобы подобные трагедии никогда не повторились в будущем.
Такие мероприятия способствуют формированию у школьников уважения к истории и её героям. Давайте вместе сохранять память о жертвах геноцида и делать всё возможное для мира и согласия в нашем обществе.
САҤА КИНИГЭ КЭЛЛЭ!!!
Саҥа кинигэ кэллэ!!! Бу күннэргэ бибилэтиэкэҕэ саҥа кинигэ кэллэ. Биир дойдулаахпыт, 1 Наахараттан төрүттээх, Дьокуускайга олорор 94 сааһыгар үктэммит Гаврил Григорьевич Софронов "Ыччаттарбар биһирэмнээх кэс тылым" диэн кинигэтэ бэлэх буолан кэллэ. Бу кинигэҕэ сэрии оҕото, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, ССРС култууратын туйгуна, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын бочуоттаах бэтэрээнэ, Мэҥэ Хаҥалас 1 Наахара нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, "1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээл хаһаайына Гаврил Григорьевич Софронов үөрэммит, үлэлээбит кэмнэрин, бииргэ үлэлээбит дьонун туһунан суруйуулара, ону тэҥэ кини дьиэ-кэргэнин, аймах-билэ дьонун, доҕотторун, коллегаларын ахтыылара түмүллүбүт.
Култуура эйгэтигэр тиэрминнэр тылбаастарын билэҕин дуо?
Быйыл Саха сиригэр Култуура сыла бэлиэтэнэр. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллары харыстыыр уонна сайыннарар» судаарыстыбаннай тускул чэрчитинэн, култуураҕа сыһыаннаах тиэрминнэри тылбаастыыр, быһаарар анал тылдьыт таҕыста. Ол тылдьыттан бэлиэ тыллары талан, таһаарабыт, суруйда Саха сирэ саайт.
Киһи мунаарар тыллара, тиэрминнэрэ баар буолаллар. Тыла үөрэхтээхтэрэ да сорох тиэрминнэри «маны хайдах тылбаастыыбын?» диэн мунаарар буолуохтаахтар. Онон «Саха култууратын тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы тылдьыта» кинигэ тахсыбыта олус наадалаах, туһалаах.
Бу тылдьыты М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култууратын институтун «Култуура үөрэҕэ» уонна «Саха тылын истилиистикэтэ уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас» хаапыдыратын уһуйааччылара көмөлөөн оҥорбуттар.
Анимационное кино, мультипликационное кинэ — уруһуй киинэ, ойуулук.
Аудиовизуальное произведение — истэр-көрөр айымньы.
Базовые национальные ценности — омук төрүт сыаннаһа.
Библиотечное дело — бибилэтиэкэ үлэтэ.
Благородство — үтүө быһыы.
Благотворительная деятельность — үтүө дьыала.
Ввоз культурных ценностей — култуура сыаннастарын киллэрии.
Вежливость — эйэҕэс майгы.
Верность — бэриниилээх буолуу.
Виртуальная среда — көмпүүтэр оҥоһуу эйгэтэ.
Волонтерская деятельность — үтүө көмө үлэтэ.
Волонтерство — үтүө көмөнү оҥоруу.
Государственная культурная политика — култуура эйгэтигэр судаарыстыба бэлиитикэтэ.
«Саха култууратын тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы тылдьыта» кинигэттэн.
Президентская библиотека – к годовщине воссоединения полуострова Крым с Российской Федерацией
День воссоединения Крыма с Россией отмечается ежегодно 18 марта. В этот день в 2014 году был подписан договор о принятии Республики Крым и Севастополя в состав РФ, что последовало за референдумом, где большинство жителей проголосовали за вхождение в состав России. Праздник символизирует восстановление исторической справедливости и единство страны
Читай и узнай из первоисточников
Какая зима будет у Вас? Ответы:
1. Вы найдете баланс
Вы сможете гармонично выстроить свой график и найти баланс между работой, семьей и временем для себя. Пересмотрите некоторые свои привычки и научитесь жить чуть более спокойной жизнью, чем сейчас.
2. Вы будете активно развиваться в своем деле
Если уже его нашли, а если еще нет, то обязательно найдете. Вы сможете определиться со своими целями на жизнь и начать делать первые шаги к их осуществлению, а те, кто уже справился с этой задачей, смогут заметно продвинуться в своих планах за эти 3 месяца.
3. Эта зима станет для вас сплошным праздником
И это касается не только Нового года. С большой вероятностью этой зимой вас ждет много приятных новостей или событий. Вы можете стать частым гостем на праздничных мероприятиях или просто регулярно устраивать веселые посиделки в кругу близких друзей.
4. Этой зимой вы будете блистать
Придете в одну из своих лучших форм, будете чувствовать себя отдохнувшим, полным энергии и вдохновения человеком. Окружающие будут часто замечать ваши изменения и отмечать их комплиментами. Научитесь их правильно принимать, а не обесценивать свою похвалу.
5. Эта зима подарит вам много новых людей
Вам придется частично сменить свое окружение, но это не станет минусом, наоборот, новые люди смогут вывести вас на следующий уровень, вдохновить и научить. Будьте открыты к новым знакомствам и не бойтесь впускать людей в свою жизнь, они отблагодарят вас за доверие своим опытом и энергией.
6. Вы научитесь искренне любить зиму
Почувствуете атмосферу и прелесть зимних моментов, поймете, как здорово отогревать холодные руки теплым чаем, как приятно хрустит новый снег под ногами, и как хорошо греет новый пушистый шарф. Такое принятие суровой реальности подарит вам больше сил и вдохновения для новых свершений.
Век другими глазами
Бүгүн Арассыыйаҕа Көрбөттөр уопсастыбалара тэриллибитэ 100 сылыгар аналлаах " Үйэ уҥуор атын хараҕынан" документальнай киинэни оскуола үөрэнээччилэригэр уонна олохтоохторго көрдөрүү буолла. Бу киинэ ис иһигэр киирдэххэ олус улахан суолталаах буолар, ол курдук Дойду үрдүнэн хараҕынан мөлтөх, көрбөт дьылҕаламмыт дьон атын доруобай киһиттэн итэҕэһэ суох олоҕу олорорун туһунан, ааспыт үйэттэн үлэлээн кэлбит уопсастыба улахан үлэни ыытарын уонна туһалааҕын туһунан өйдөтөр уонна маннык кыһалҕалаах дьоҥҥо, оҕолорго кыһамньы, үтүө санаа курдук хаачыстыбаны иҥэрэргэ туһуламмыт киинэ.
Олус наадалааҕынан ааҕан кэлэн кыттыспыт оҕолорго махталбын тиэрдэбин. Киһи олоҕу икки хараҕынан толору көрөр дьоллоох эбиппит, киинэ бүтэһигэр олус долгутуулаах уйадыйа киһи көрөр.
✍✍✍"Аа5ымта" бибилэтиэкэ бибилэтиэкэрэ Сергеева С.Н.
Эргэ хаһыат страницата кэпсиир.
Эргэрбит хаһыаттары көрө олорон киһи араас интэриэһинэйи түбэһэн ааҕар.
Бу Кыайыы 30 сылыгар аналлаах балаһаҕа сэрии кыттыылааҕа Захаров Филипп Петрович суруйан хаалларбыт “Ленинскэй знамя” хаһыат 1975 сыллаах, кулун тутар 4 күнүнээҕи таһаарыыта.
Бу Филипп Петрович ахтыытыттан сиэттэрэн тус бэйэм эһэм сэриигэ ханна сэриилэспитин уонна көмүс уҥуоҕа ханна сытарын чопчу биллибит диэххэ сөп. Олус долгутуулаах...
Онтон бу иккис хаһыат “Кыым” хаһыаттан.
Тиэлиги булчута Макаров Давид Иванович былаанын куоһаран киин хаһыакка тахсыбыт. Элбэх да түүлээҕи туттаран государствоҕа баһаам харчыны үбү киллэрбитин туһунан. Олус интэриэһинэй!
Үһүс хаһыакка 1961 сыллаах от ыйын 14 күнүгэр “Эдэр коммунист” хаһыакка Тиэлиги дьоно-сэргэтэ ыҥырыы таһаарбыт эбит.
Олоҥхо дьыктаана-2025
Үгэс буолбут сыл аайы ыытыллар “Олоҥхо дьыктаана” аахсыйаҕа кыттаммыт бибилэтиэкэҕэ сэтинньи 25 күнүгэр Олоҥхо дьыктаанын суруйдубут. Быйыл 11 олохтоох кыттан олоҥхо баай тыллаах дьыктаанын суруйдулар. Олоҥхо тиэкиһэ И.И.Бурнашов- Тоҥ Суорун “Сылгы уола Дыырай бухатыыр” олоҥхотуттан ылылынна. Ааҕан иһитиннэрдэ С.И.Борисова аатынан норуот айымньытын дьиэтин исписэлииһэ Валентина Трофимова. Дьыктаан түмүгүнэн 3 ааҕааччы “Үчүгэй суруксут”, 8 ааҕааччы “Туйгун суруксут” ааты ыллылар. Бу түмүк көрдөрөр, биһиги нэһилиэккэ баай тыллаах саха тыла умнуллубакка сайдан иһэрэ .
Маннык аахсыйаларга кыттан төрөөбүт тылы таба суруйар таһыммытын үрдэтиигэ, үөрүйэҕи сайыннарыыга, билиини кэҥэтиигэ уонна чиҥэтиигэ үрдүк суолталаахтар.
Сэтинньи 25 күнэ-Олоҥхо күнэ.
Олоҥхо – саха норуотун тылынан уус-уран айымньытын муҥутуур чыпчаала, үйэттэн үйэ, көлүөнэттэн көлүөнэ тухары бэриллэн испит дириҥ ис хоһоонноох баайа.
2006 сыллаахха ЮНЕСКО Олоҥхону аан дойду култууратын шедевринэн билинэн үйэтитэри, харыстыыры, киэҥ эйгэҕэ таһаарары ирдиир. Маны ситиспит бэрэсидьиэн В.А. Штыров уурааҕынан сэтинньи 25 күнэ Олоҥхо күнүнэн биллэриллибитэ.
Олоҥхо туһунан кыра тургутукка кыттаҥҥын сертификатта ыл!!!
ТЕСТ ПО ГРАЖДАНСКОЙ ОБОРОНЕ
"Өй холбуката-2025" биктэриинэҕэ кытын!!!
Биктэриинэ 13 боппуруостаах, ыксаабакка толорон ыыт.
Өрөспүүбүлүкэ күнэ – биһиги олохпутугар
Муус устар 27 күнэ саха норуотун историятыгар ураты суолталаах бэлиэ күн. 1922 сыллаахха бу күн саха норуотун чулуу уолаттара Былатыан Ойуунускай, Максим Аммосов, Исидор Барахов Саха сирэ автономия буоларын ситиспиттэрэ. Ол саха омуга сайдыытыгар улахан төһүү күүс, бигэ тирэх буолбута.
Ахтан аһарарбын көҥүллээн
Бибилэтиэкэ биир бастыҥ ааҕааччыта
СОЛОВЬЕВ ПАВЕЛ АЛЕКСАНДРОВИЧ
(17.07.1966 с.- 03.02.2024.с.)
Соловьев Павел Александрович,от ыйын 17 күнүгэр 1966 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Тиэлиги нэһилиэгэр Тимофеева Анисия Ионовнаҕа 1-кы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кини айылҕаттан бэриллибит артыыстыыр дьоҕурдааҕа, кулуупка туруоруллар испэктээктэргэ көхтөөхтүк кыттара, тэттик сценкаларга оонньуура. Кулууп, бибилэтиэкэ иһинэн тэриллибит "Айар кут абылаҥа" литературнай түмсүү, "Дьиибэ-дьээбэ Хомпулар" көр күлүү бөлөҕүн көхтөөх кыттааччыта этэ. Ону таһынан, дойдутун устуоруйатын иҥэ-тоҥон билэрэ, кэпсиирэ, суруксуттаан да ылара.
Мантан аллараа кини суруйууларын билиһиннэриим.
Олох омооно
19.01.2019c.
Өйгөр хатаммыт Эйиэхэ
Өбүгэн өйдөбүл сэһэнэ
Тис төрүччүн туһунан
Тыл ситимин суруйан.
Бэлиэтэн удьуор утуму
Бул омоон олоҕу
Бил бириэмэ быһыйын
Быар куустан сытаҥҥын
Санаа Кыыс Куону
Уолан өрө көтүүнү
Сиппэтэх сырыы ыырдаргын
Сырбан, бөтөс сылларгын.
Оройго орто омурҕан
Оҕо оонньуур оһуора
Кэрэ кэрдиис кэмнэрин
Кэмчи күндү күннэрин
Аһаҕас аартык аанын
Аҕам, ытык саастарын
Алаһа дьиэн сылааһа
Алааһын сырдык сыдьаайа.
Мунума муҥур уһукка
Көт кыырай ырайга
Кэс тылы этэҥҥин
Хом санааны кистээҥҥин.
1-кы Наахара
Тиэлиги нэһилиэгэ
Култуура уонна упсуорт эстэпиэтэтин бэлэмэ 20.02.2020 сыл
Тобуктуур түгэҥҥэ, тиэрэ түстэххэ
Тоҥолох тоһуйар, илии уунар(биэрэр)
Төҥкөйөн төбө өйүүр
Тэлгэһэ дьонун түмсүүтэ
Тумаҥҥа-тибиигэ муннахха
Тутуһан толлон турдахха
Түүн сиэтэн аҕалыа
Тиэргэн дьиэтин аҕата
Тилэх тутан хаамтарыа
Төбө, толкуй сааһылыа
Талаан,идэ арыйыа
Түөлбэ иитэр кыһата
Тоттук туттума олуһун
Толоостук этимэ букатын
Туомтуу баайыа, тоҥсуйуо
Тойон олохтоох солото.
Тиэрэ үктээмэ омооҥҥун
Түөскүнэн күөнтээмэ олоххун
Дьүүл, сүбэ омнуолуо
Дьоһун киһи оройдуо
Төрөөбүт төрүт Тиэлигин
Таптаа түөлбэ тиэргэнин
Тэпсимэ тэлгэһэн кырыһын
Тоҕума көлөһүн сыыскын.
Басыыс бардам баһылыга
Дьопуруопа дьонун дьууктаата
Дьоппуон дьотту дьукаахтаах
Дьай, дьаарай дьарыктаах.
Талыырга аналлаах
Таҥнары былаастаах
Төттөрү былааннаах
Төлөммөт буруйдаах
Сомоҕо омук оҥордо
Нуучча бэрт Бастыҥа
Ньыгыл кэккэ туруорда
Норуот сүүс сүбэтэ
Тилэхтээн-тиистээн тохтотто
Түөкүн турбаттыы түөстэннэ
Тэбилиннэ, тэскэйдэ
Тыын хаайда Табаарыс.
15.02.2020 с.
Сууллубут Саллаат. Кыайыы 75 сыла
Саныаҕыҥ, ахтыаҕыҥ
Саха Саарынын
Сир Ийэ ытаабыт
Суоһар сылларын
Сата таас мэйиилээх
Суобас, сүрэх сүтүктээх
Сидьиҥ өстөөҕү өһөрбүт
Сууллубут Саллааты.
Умат уостубат уоту
Угуйар Кэриэстэбил Сулуһу
Утум уһуурун туһугар
Урааҥхай удьуорун ууһугар.
22.01.2020 сыл. Тиэлиги бөһ.
Тыа уулуссатын 1№ дьиэтэ
Тиэлиги бөһүөлэгин тутуулара
Култуура – сынньалаҥ дьиэтэ (1971-1989 с.с)
Устинов Дмитрий Христофорович – Митэрээс ахтыыта.
Суруйда Байбал Солобуйуоп (21.12.2020 с.) (19.03.2020 с.)
Эрэдээксийэлээн бэчээттээтэ Сардаана Сэргиэйэбэ.
1955 с. Кулун тутар ыйа Партия ыҥырыытынан оройуон кииниттэн коммунистар, комсомолецтар улуус холкуостарыгар каадырдары бөҕөргөтүүтэ тыа сирин кырыы нэһилиэктэригэр бэйэлэрэ баҕа өттүлэринэн үлэлшии тахсыбыттар.
“Кыайыы холкуоска (Победа) бу сыл 12 киһи көмө үлэһит быһыытынан Тиэлиги бөһ. кэлбиттэр. 1-кы Наахара нэһ. 2012с. Свинобоева Г.С. стр.121-122, 126-127.
Устниов Д.Х. – Митэрээс көмө суотчутунан анаммыт. Кини үлэтин таһынан холкуос комсомольскай тэрилтэтигэр бюро чилиэнинэн, кэлин бөдөҥсүйбүт “Кырдьык” (“Правда” 1958с. кулун тутар) бастакы сэкэрэтээринэн талыллан үлэлиир. О.э. 2 Наахара нэһ. (Хочо) 1957с. “Каганович” холкуостуун холбоспуттар (стр.122)
Устинов Д.Х. – Митэрээс холкуоска хонуу, сүөһү биригэдьииринэн үлэлии сырыттаҕына салалта, оччолорго сэбиэт Хочоҕо (Саввин Н.С.), холкуос бэрэсс. Исаков Г.Д. Дьокуускай куоратка советскай-партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыталлар. Кини 1966с. 10-с кылаас программатынан экзамен туттаран киирбит. Оскуола зоотехническай салаатыгар (отделение, 20-чэ оҕо) биир сыл үөрэммитин кэннэ “Холкуос – сопхуос” (1967 с.) каадырдары бэлэмниир техникум диэн ааттанар. Онон Устинов Д.Х. - Митэрээс 1968с. “Зоотехник-тэрийээччи” (организатор) идэтин (дипломнаах) баһылыыр (бастакы выпуск)
1967 с. тэриллибит “К.К.Байкалов” сопхуос киин уһаайбатыгар (Табаҕа отд.) сүөһү биригэдьииринэн анаммыт, о.э. 3 ыанньык, 3 субан, ньирэй фермалара. Совхоз дириэктэрэ Сивцев Афанасий Николаевич, зоотехник Платонова Февронья Федоровна.
Митэрээс салайар, көрөр-истэр пиэрмэлэрэ холкуос саҕанааҕы эргэ тутуулар, хаарбах, саах-иик, уу мустар буолан үлэһиттэр үлэлииллэригэр олус эрэйи көрсүбүттэр. Кини дьаама хастаран, буочуканан, турбанан убаҕас мунньуллар сирдэрин таһырдьа баһыллар гына оҥотторбут. Ол курдук субан сүөһү ыйыыр станогун туттаран, бэйэтин бырайыагынан олус судургутук быһаарыллыбыт.
Табаҕаҕа 2 сыл үлэлээбитин кэннэ, Тиэлиги бөһ. учаастагар салайаччынан көһөн кэлбиттэр. Биригээдэ сыл тахсар-тахсыбат оттоох олорор эбит. Ону чааһынай дьонтон, атын отделениялар ордор отторуттан булан сыл тахсыбыттар. М.Горькай Дойду биригээдэтиттэн.
Устинов Д.Х. – Митэрээс 1970-1973 сс. бөһүөлэккэ салайааччынан үлэлээбит. (Ульяновскай). Биригээдэ салалтатыгар хонуу биригэдьииринэн Сивцев Афанасий Гаврильевич (техника, сылгы, о.д.а. үлэлэр), сүөһү (ыанньык, субан, саҥа төрүөх) биригэдьииринэн Михайлов Николай Николаевич, бухгалтер Анисимова Варвара Гаврильевна үлэлээбиттэр.
1970с. саас ыам ыйыттан биригээдэ күрүө оҥоруутугар туруммут. Ыанньык сүөһүгэ уонна сылгыга анаан отко киириэх иннинэ 15 км уһуннаах үлэ толоруллубут. Биригээдэ салалтата үлэһиттэри биригээдэлэргэ аттаран сатабыллаахтык үлэлэппит. Ол курдук:
1. Дьигдьи-Бэрдьигэстээх хааччаҕа.
2. Оскуола (Директор Лебедев Дмитрий Николаевич).
3. Кырдьаҕастар (сал. Александров Ниолай Егорович).
4. Шефтээх тэрилтэ. Киносеть – Майа сал.Бакатов Дьардаҥа – Салаа.
5. Эдэр ыччат (сал.Николаев Гаврил Петрович).
Салаа – Көрдүгэн бырасыакатын Куприянов Герасим Васильевичтыын Митэрээс 2 күн мотоцикланан сылдьан солообуттар.
Бу хааччахтар омоонноро (баҕаналара, сиэрдийэлэрэ) күн бүгүнүгэр дылы тураллар. О.э. үйэ аҥара кэм. Дьигдьи, Таас Күөл ыанньык сүөһүтүн сайылыктара олус туһалаахтар. Ол эбэтэр бостууктаммакка (ыһыллыбакка) үүт ыаһына графиктанан бириэмэтигэр ыаныллан орто көрдөрүү хас биирдии ынахтан 2000 литр. үүт ыаныллара ситиһиллибит. Илиинэн (эминньэҕинэн) ыаһыҥҥа улахан көрдөрүү. Сылгы, субан сүөһү, ньирэй Хомустаах, Тохтоһут, Бэрдьигэстээх, Кэҕэримэ.
Тиэлиги биригээдэтэ ол үлэтин үмүрүтэн кыстыкка киириигэ ааркабай хотону 20-чэ хонукка тутан үлэҕэ киллэрбит. Саҥа хотон бырайыагын, тутуутун Устинов Х.Д. бэйэтинэн оҥорсубут. Хотон дьардьамата куулаҕа сайыҥҥы титиик буолан билигин да туһалыы турар.
Тастан кэлэн үлэлиир (холтуура-нууччалар) биригээдэлэрэ ситэ туппатах хотоннорун, ситэрэн (баҕаната, өһүөтэ уларытыллыбыт) үлэҕэ киллэрбиттэр. Онон икки ыанньык пиэрмэҕэ 6-лыы (доярка) ыанньыксыт үөрэ-көтө кыстыкка киирбиттэр. Бу тутууларга Игнатьев Дмитрий Тимофеевич, Игнатьев Михаил Дмитриевич, Александров Николай Егорович, Алексеев Петр Михайлович, Николаев Петр Григорьевич, Иванов Иван Николаевич үлэлээбиттэр.
Тырахтарыыстара Миронов Дмитрий Николаевич сыһыарыллан, Сосновскай Аркадик Иванович (нуучча, Улуксан) үүнэн турар кураанах маһынан туппуттар.
Салайааччылар Устинов Д.Х. – Митэрээс, Михайлов Николай Николаевич иллэҥ буоллаллар эрэ тэҥҥэ үлэлэспиттэр. Михайлов Н.Н. эргэ “Владимиров” тыраахтары оҥостон үлэлэппит. Бу техника соһуллан собуоттанар, уота суох эбит. Николаевич ДТ-75 тыраахтыр (Миронов Д.Н.) атын быстах үлэҕэ бардаҕына, тутуу маһын соһон биэрэн үлэ тэтимнээхтик барбыт. Кини 1966 с. 3 группалаах инбэлиит. (Илиитин тутууга сылдьан пилорамаҕа оһолломмут.)
1970 с. кыстыкка үктэниитэ, “К.К.Байкалов” сопхуос Тиэлиги биригээдэтэ бэлэм буолбут. Ньирэй хотоно (Ампаар хотон), сүөһүтэ анаммыт эбии аһылык дьиэтэ (кормоцех) кыһыннары үлэлиир гына өрөмүөннэнэн үлэҕэ киллэриллибиттэр. Дьөппөн Аһаабыттан “Төппөй” баай дьиэтэ көһөрүллэн кэлбит.
От тиэйии-таһыы үлэтигэр техника кыаҕын толору туһарга аналлаах аналлаах от остокобуоһа, сыарҕата оҥорбуттар. Устинов Д.Х. – Митэрээс “Кыым” хаһыакка бэчээттэммит тимир от соһууну мас оҥоһукка көһөрөн, маһы дьөлө үүттээн буолтанан таттаран үлэни чэпчэппит Үөһээ Бүлүү Крылатов (механизатор).
Кини сахалыы толкуйунан от соһуллар остокобуос нөҥүө оту сыарҕаҕа таттарар ньыманы тобулан ДТ-75 тыраахтыр ходуһаттан 2-3 оту соһору ситиспиттэр. Көнө суоллаах, Олом-Күөл ходуһаларыттан 4-түү дьоҕус кэбиһиилээх оттору таспыттар.
Биригээдэ салалтата оскуола, кулууп, оҕо саадын, маҕаһыын, балыыһа, чааһынай ыал хаһаайыстыбаннай боппуруостарын көрөн-быһааран олорбут. Ойууну сытар Тиэлиги, Чыамайыкы бөһ. “К.К.Байкалов” сопхуос, Хочо сэбиэтин салалтатын быһаарыытын кэтэспэккэ олоччу түөрэ бэйэ биригээдэтин салалтата көрөн-истэн олорбутун ахтар.
1971 с. кулун тутар ый ортотугар биригээдэ от тиэйии-таһыы үлэтин үмүрүппүт. Сүрүн ходуһаларыттан Олом-Күөлгэ (Чоноойу, Лаҥхаара) Дьуку (Улуу Сыһыы) ахсааннаах кэбиһии хаалбыт. Тохтоһут ходуаһыт ото иҥэмтэлээҕинэн олоччу ыанньык пиэрмэлэригэр хаһааныллан таһыллыбыт. Онон биригээдэ техниката оттук-тутуу мас бэлэмигэр көрүнэр-оҥостор бириэмэлэммит.
Сүбэ быһыытынан Тиэлиги биригээдэтин салалтата уопсай нэһилиэк мунньаҕар кулууп дьиэтин тутуутун туһунан боппуруоһу олохтоох дьон дьүүлүгэр туруорбут. (Көтөхпүт, 1952 с. көһөрүллэн, салҕаныллан тутуллубут дьиэ) эргэ кулууп оһоҕунан оттуллар, Михайловтар дьиэ кэргэн, ааҕар балаҕан,хонтуора онон кыараҕас эргэ тутуу.
Нэһилиэнньэ өйөбүлүн ылбыт салалта муус устар 1 күнүттэн тутуу маһын бэлэмнэнииргэ соруктаммыт. Тыаттан тутуу маһын көрдөөһүҥҥэ, “эдэр биэнсийэлээх оҕонньоттор” Александров Николай Егорович (Чооруос), Игнатьев Дмитрий Тимофеевич (Саары) эһэм Тимофеев Ион Петрович (Туман) сыарҕа атынан (Чох Хара) сорудахтанан тахсан Муҥур Тиит үрүйэтиттэн, Эбэ Үрэх халдьаайытыттан суулларыллар маһы бэлиэтээн киирбиттэр. Мас суулларыытын дуруусбаһыттар Пономарев Петр Уйбаанабыс, Федоров Иван Перович уонна Митэрээс көмөлөһөн үс күн кэрдэн бүтэрбиттэр. Маһы мутуктаан, бэрэбинэлээг бу ааттаммыт дьон тыраахтыр соһоругар бэлэм оҥонрбуттар. Бэлэмнэниллибит бэрэбинэни быһа быраҕан 700-чэ устууканан ааҕыллыбыт.
Тырахтарыыстар Миронов Дмитрий Никифорович (аармыйаҕа таанкыбай чааска сулууспалаабыт) Сивцев Иннокентий Дмитриевич (ДТ тыраахтырдар) Осипов Сэмэн Сэмэнэбис, Оконешников Николай Николаевич, Ильин Василий Николаевич “Беларусь” тыраахтарынан состорбуттар. Тырахтарыыстарга сыһыарыллан Николаев Петр Григорьевич, Игнатьев Михаил Дмитриевич, Алексеев Петр Михайлович үлэлээбиттэр. Үс киһилээх биригээдэ (сал. Туллаарыс уола Хаччас) оттук, тутуу маһын эбии кэрдэн бэлэмнээбиттэр.
Тутуу маһа “Кыалыкка” соһуллан оскуола, оҕо саадын, маҕаһыын, балыыһа, кулууп, оттук маһа бэлэмнэнэн В.И.Ленин төрөөбүт күнүгэр аналлаах күргүөмнээх хомунньуустуу субуотунньугунан муус устар 22-24 күннэригэр түмүктэммит.
Ый түмүгүнэн аҥардас оттук мас бэлэмэ 1000 м3 буолбут. Биригэдьиирдэр Михайлов Н.Н, Сивцев А.Г. таабыл, хамнас ааҕыытыгар, нэрээт сабыллыытыгар бэлэмнэниллибит мас.
Саһаан туруоруута, мутук хомуйуута о.д.а. бытарха үлэлэр оскуола оҕотун (дир.Лебедев Д.Н.) көмөтүнэн оҥоһуллубут.
Ый иһинэн бөһ.салалтата дьону-оҕону түмэ тардан сөҕүмэр үлэни үлэлээбиттэр. Ол курдук “Кыалыкка” соһуллубут тутуу маһа сулуллан, суоруллан окко киириэх иннинэ түмүктэммит. Мас таҥастааһыныгар “эдэр оҕонньотторго” Игнатьев М.Д., Николаев П.Г. уонна Алексеев П.М. сыһыарыллан үлэлээбиттэр. Биригэдьиирдэр сололоох, быстах үлэҕэ сылдьар рабочайдары көмөлөһүннэрбиттэр. Тутуу харчыта сопхуоска көрүллүбэтэх буолан биригээдэ сал.Устинов Х.Д.-Митэрээс уопсай тэтэрээткэ үлэ күнүн, нэрээти бэлиэтэнэн испит. Сопхуос үлэһиттэрэ судаарыстыбаттан хамнас, уоппуска харчытын аахсар буолан биригээдэ салалтатын сорудаҕын толорон испиттэр.
Устинов Д.Х.-Митэрээс ахтарынан партийнай, хомсомуол, уопсай тэрилтэлэр бөһүөлэк сайдыытын туһугар, оҕолорбут тустарыгар диэн туох да муоҕа-дьиэҕэ суох үлэлэспиттэр. Кини саас хаар барыыта улуус киинигэр киирэн Майаҕа Николаев П.Г. (Туллаарыс уола Хаччас) “Ходулов” аатынан театр мээрэйин устан тахсыбыттар.
Биригээдэ техникэлэрин өрөмүөнэ, от үлэтин иннинэ дьону түмэн “ эдэр оҕонньоттор” биригээдэлэрин кулууп үс хос акылаатын түһэрэн кэбиспиттэр.
1971 с. кыстыкка киириигэ “К.К.Байкалов” сопхуос салалтата (дирекцията) Тиэлиги учаастагыттан “Уулуксантан” саһыл, кырса пиэрмэтин Бүтэйдээх отд.көһөрөн ылбыт. 1957-58с.с. “Кырдьык” (”Правда”) холкуос күндү түүлээҕин пиэрмэтэ үлэһиттэринээн олоччу көспүт. Кырса, саһыл 1957с. холкуос салалтата Амма оройуонун Амма-Наахаратыттан (Өнньүөс) атыылаһыллан иитиллэн турбуттар. Оччолорго бэрэссэдээтэлинэн Солдатов Константин Сергеевич (Чохоорук Бүөтүр бииргэ төрөөбүт быраата), Данилов Петр Лукич (Хочо), Васильев Андрей Афанасьевич (Бараах), Оконешникова Надежда Ивановна кэргэнинээн Васильева Романовналыын көрөн-истэн олорбуттар. Бу ааттаммыт үлэһиттэр бары Устинов Д.Х.-Митэрээс 1955с. Партия ыҥырыытынан Тиэлигигэ үлэлии кэлбит дьон Улуксаҥҥа биригээдэ бэйэтин күүһүнэн уот тардыбыта.
1972 с. муус устар ыйтан үлэлээбит биригээдэ кулууп тутуутун саҕалаабыт. Николаев П.Г. прорабтаан, “Эдэр оҕонньоттор” сэлэпиискэ муннук охсон, үлэһиттэр Алексеев П.М., Игнатьев М.Д. маһы талан, үөһээ таһааран быстах-быстах үлэлээн биригээдэ үлэһиттэрэ алтынньы ыйга түннүктэри, ааннары баайбыттар.
Устинов Д.Х.-Митэрээс үүнэр 1973с. кулууп тутуутун сопхуос салалтатыгар үбүлээһиҥҥэ киллэриннэ туруорсар эбит да Тиэлиги бөһ.тутуута сыҕарыйан испит. Бу сааскыттан үлэни тутар кулууп тутуутун, Тиэлиги биригээдэтин уопсай балаһыанньатын бэрэбиэркэлии Табаҕаттан сопхуос бартыыйнай-салайар хамыһыйата (бэрэссэдээтэл кылаабынай экономист Лебедев Захар Афанасьевич) көрөн-истэн барбыт. Үп-харчы хамсааһыныгар кэһиллии суоҕун бэлиэтээн, үлэһиттэри, тутууну бэрээдэгэ-дьаһала суох ыытыы иһин бөһүөлэк салалтата мөҕүллэн-сэрэтиллэн бэрэбиэркэ түмүгүнэн “бөрүкүтэ суох” түмүк, быһаарыы тахсыбыт (ылыныллыбыт).
Салайааччы Устинов Д.Х.-Митэрээс тутуу биригээдэтин үлэтин тохтоппокко, хамнаскытын булан төлөтүөм диэн тылын ылыннаран “оҕонньоттор” биригээдэлэрэ үлэлии сылдьыбыт.
“К.К.Байкалов” сопхуос салалтата Тиэлиги бөһ. учаастаҕын салайааччыта 1973с. сыл аҥаардаах отчуотугар Устинов Д.Х.-Митэрээскэ сэрэтиини истибэккэ үлэни ыыта турарынан бартыыйнай миэрэ ылынан, тутууну тохтотор туһунан уураах ылыммыт. Күн бүгүн кини бу сэрэтиим, быыгыбарын бартыыйнай миэрэм уһуллубутун-уһуллубатаҕын билбэппин диэн ахтар.
Тиэлиги салалтата, сэбиэт исполкома Хочоҕо (Саввин С.Н.) оройуон салалтатыгар кулууп үбүлээһинин син биир туруорса сылдьыбыт.
Устинов Д.Х.-Митэрээс аны Майаҕа оройуон кииниттэн улуус тутууга салайааччытын Тимофеев Сэмэн Сэмэнэбис ыҥыран таһааран кулууп тутуутун көрдөрбүт. Улуус хамыһыйата үлэҕэ киирээри турар 160 миэстэлээх типовой оскуоланы көрө-истэ таарыйа, өһүөтэ эрэ түспэккэ турар тутууну 1974с. оройуон үбүлээһинигэр киллэрэргэ мэктиэлээбит. О.э. тутуу итиитин-сылытыытын оскуола хочуолнайыгар холбуохха сөбүн, бырайыакка эппиэттэнэр үлэ ыытыллыбытын быһаарыы ылыммыт.
Устинов Д.Х.-Митэрээс оччолорго “К.К.Байкалов” сопхуос парткомун, “Наахара” сэбиэтин (нэһилиэгин) исполкомун чилиэннэринэн талыллан салайар үлэтин таһынан үлэлээбит.
Кини 1974с., о.э. оскуола, үлэҕэ киирэр дьылыгар (1974-75 үөрэх дьыла) кулууп үбүлээһинигэр сопхуоска угуллуутун тус бэйэтинэн ситиспит. Аны санаатахха 2 улахан тутуу (объект) тэҥинэн үлэҕэ киириилэрэ Тиэлиги бөһ. бөҕө тирэхтээх буолуутугар мэлдьэҕэ суох. Хас биирдии нэһилиэк, бөһүөлэк салалтата оччолорго да аҥардас үлэҕэ-хамнаска, олоххо-дьаһахха, тутуута бэрт былдьаһыылаах, өй-санаа охсуһуулаах эбитин Устинов Д.Х.-Митэрээс ахтар.
1975с. үлэҕэ киирбит 200 миэстэлээх кулууп оччотооҕу бириэмэҕэ оройуон бөһүөлэктэригэр чугас эргин суох тутуу этэ.
Попов Михаил Егорович-райсовет бэрэсс.Тимофеев Уйбаан Гаврильевич – райком бэрэсс.Никоноров Влас Константинов ПМК тутуутун биригэдьиирэ. Оскуола тутуутун матырыйаалыттан бэрэһиннэрэн, кулууп муостата сааллыбыт.
Устинов Дмитирий Христофорович-Митэрээс ахтарынан Захаров Захар Афанасьевич, Тимофеев Сэмэн Сэмэнэбис, кини Хочо 7 кылаастаах оскуолатын интернатка олорон үөрэнэн бүтэрэн баран Майа орто оскуолатыгар үөрэнэр сылларыгар (эмиэ интернат) бу ааттаммыт уолаттар 10-с кылаас үөрэнээччилэрэ эбит. Интернатка бииргэ олорон, оскуолаҕа үөрэнэн салалтаны кытта кэпсэтэргэ судургутун иннигэр уопсай үлэ-хамнас туһугар үп-харчы син биир Сэбиэскэй былаас кэмнэригэр тиийбэт тирии курдук кырыымчыгын этэр.